Georganiseerde Atheïsme
Met de komst van het internet en nieuwe media is er een verschuiving ontstaan van mensen als “consumer” naar “producer” of zoals sommigen zeggen, “prosumer”. Dat houdt in dat steeds meer mensen meedoen aan het produceren van dingen als nieuws, opinievorming, activisme etc. Tot voor kort was het atheïsme geen georganiseerd geloof, maar dat is aan het veranderen. Atheïsten vereren geen God en hebben dus ook geen reden om samen te komen of georganiseerd te zijn. Overigens is het ook zo dat de meeste atheïsten niet religieus omgaan met hun geloof dat er geen God is. Onder andere religiën (behalve de Islam (of alleen de extremisten?)) streven men naar vrede binnen een multireligieuze samenleving en heeft geen geloofstroming in Nederland een georganiseerd tegenstander gehad. In de toekomst gaat dat veranderen.
Het fenomeen “bloggen” (waar ik ook aan meedoen) is heel belangrijk geworden in het vormen van de samenleving van tegenwoordig. Zo organiseerden bloggers een terugstuur-campagne van de scheppingsfolder die de meeste mensen in de bus ontvangen hebben en zorgen bloggers voor een alternatieve kijk op de Amerikaanse politiek en de oorlog in Irak. In Nederland bestaan er blog-sites zoals retecool en godvoordommen waar men nu ook (vaak) schrijven vanuit een gemeenschappelijke atheïstisch of antireligieuze gedachtegang.
Ik wil alvast speculeren over het effect van ontwikkelingen die de opkomst van sites als deze kunnen hebben. Ik denk dat het atheïstische gedachtegang een veel prominenter plaats zal gaan innemen in de publieke opinie. Ik denk ook dat het het publieke, religieuze debat op veel meer gebieden zal aanvuren. Dat gaat leiden tot veel reacties van gelovigen, onder anderen in de media, en zal ook leiden tot veel meningsverschillen onder mensen die hetzelfde geloof delen. Waarom? Omdat diversiteit binnen de eenheid van bijvoorbeeld het christelijke geloof zal zorgen voor problemen bij het presenteren van een eenduidig front. Binnen het christendom bestaan er zo ongelooflijk veel verschillen dat het ons gaat beschamen. Maar tezelfdertijd zal vooral buiten de media om blijken hoe veel christenen samen zullen staan nu dat er een meer uitgesproken tegenstander is die ze in gemeen hebben.
Daarom wil ik alvast het volgende waarschuwing geven. Hoe snel deze ontwikkelingen plaats zullen vinden en of het nou zo uitpakt of anders, zorg dat jij je niet bezighoudt met de media. De media zoekt sensatie en kijkcijfers en bloggers zijn partijdig en subjectief, ik ook. Beide kunnen van veel nut zijn, maar wat belangrijker is hierbij, is hoe jij zelf in relatie staat tot de mensen in je omgeving en binnen je gemeente. Bid er dan vooral om dat de Heilige geest de leiding zal hebben in wat je doet en zegt.
Lees ook:Atheïstische busreclame mag niet
Lees ook:Plannen voor christelijke media-alliantie
Lees ook:Effe bellen met God
Lees ook:Glossy Hemel uitgebracht
Lees ook:Christenen online!
Heb jij Christendom.Blog nog steeds niet toegevoegd aan je Google homepage of Reader? Klik hier!
Recente Berichten
Poll
Loading ...
Worship...uit Sydney
In 20 min groot schilderij gemaakt
Come, let us return to the LORD
Worship. Spirit. Power.
Isreal & New Breed rockt!!!
Hosanna in de hoge
Atheïsme is geen geloof. Iedereen die ongelovig is heeft andere opvattingen over bepaalde dingen. Ook is het zo dat wij ons niet bezighouden met het “ongelovig zijn” of de evoltie. Atheïsme is gewoon het afwezig zijn van religieus/godsdienstig geloof. Wij vinden betekenis in andere dingen des levens.
De reden waarom wij ons nu uitspreken over geloof is omdat het iedere keer beweert de “waarheid” te weten (welke religie/godsdienst het ook is), alsof het een soort monopoly op de waarheid heeft en dit alles zonder enig vorm van rationeel wetenschappelijk bewijs. Ook proberen gelovigen constant mensen een/het geloof op te dringen via politiek, TV, pamfletten, enz. Wij ongelovigen zijn het simpelweg gewoon zat dat geloof nog steeds zoveel respect krijgt, wat het eigenlijk helemaal niet verdient.
Snap ik. Vraagje: Je zegt dat atheïsme geen geloof is, maar aangezien het niet te bewijzen is dat God niet bestaat, is de opvatting dat God niet bestaat dan niet ook een geloof? Het is geen geloofstroming in de zin van religie, maar wel een geloof, lijkt mij.
2 maart 2009 om 20:22
Je kunt niet bewijzen dat God niet bestaat. Je kunt ook niet bewijzen dat de tandenfee niet bestaat. Je kunt ook niet bewijzen dat elfjes niet bestaan. Moeten we daar dan ook maar in geloven? De aanname dat er geen god bestaat is meer een werkhypothese, net zoals ik er ook van uitga dat de tandenfee niet bestaat. Het wel of niet bestaan van een god is dan ook niet de kern van de discussie tussen atheisten en godsdienstigen; het gaat erom dat niet-gelovigen het zat zijn dat religieus gemotiveerd denken en handelen klakkeloos als superieur wordt aangemerkt in wet- en regelgeving en dat confessionele instellingen zich boven de wet mogen plaatsen.
3 maart 2009 om 10:19
“Het wel of niet bestaan van een god is dan ook niet de kern van de discussie tussen atheisten en godsdienstigen”
.
Je bedoelt de huidige discussie, neem ik aan. En ja, ik ben het met je eens dat het christelijke denkwijze in veel dingen nog ingebakken zit als gevolg van het verleden. Zou je de volgende uitspraak wat mee toe willen lichten? “dat religieus gemotiveerd denken en handelen klakkeloos als superieur wordt aangemerkt in wet- en regelgeving en dat confessionele instellingen zich boven de wet mogen plaatsen”
.
“Moeten we daar dan ook maar in geloven?” Je MOET nergens in geloven. Net omdat twee dingen met elkaar in gemeen hebben dat ze geloofd moeten worden omdat er geen bewijzen voor blijken te zijn is geen automatische kwalificatie dat men erin MOETEN geloven.
3 maart 2009 om 10:58
Voorbeeldje: zich verschuilend achter hun confessionele signatuur kunnen denominatieve onderwijsinstellingen bepaalde leerlingen of studenten makkelijk weigeren, terwijl het openbaar onderwijs ze MOET aannemen. Nog een voorbeeldje: VU, Radboud en UvT mogen wat betreft hun personeelsbeleid afwijken van de normale universiteiten onder het mom van hun denominatie. Ik kan u het boek Nederland seculier! van August Hans den Boef van harte aanbevelen, u zult verstelt staan van de privileges die gelovigen genieten. De vrijheid van godsdienst hoeft niet expliciet genoemd te worden; deze vrijheid wordt impliciet gewaarborgd door overige wetgeving, evenals de vrijheid van niet-religieuze levensovertuigingen. Verder ben ik blij dat u het met mij eens bent dat je nergens in moet gelovigen. Geloven in de tandenfee is dan ook even rationeel (of juist niet) als geloven in een god. Vele van uw medechristenen hebben een aanzienlijk sterkere bekeringsdrang.
U schrijft in uw hoofdartikel: “…diversiteit binnen de eenheid van bijvoorbeeld het christelijke geloof zal zorgen voor problemen bij het presenteren van een eenduidig front. Binnen het christendom bestaan er zo ongelooflijk veel verschillen dat het ons gaat beschamen. Maar tezelfdertijd zal vooral buiten de media om blijken hoe veel christenen samen zullen staan nu dat er een meer uitgesproken tegenstander is die ze in gemeen hebben.”
Ik wil u er nu alvast even op wijzen dat er een minstens even grote diversiteit bestaat onder uw “tegenstander”. Uw tegenstander ziet dat als haar kracht, niet als iets beschamends.
3 maart 2009 om 11:11
Ik ben het met u eens.
.
“k wil u er nu alvast even op wijzen dat er een minstens even grote diversiteit bestaat onder uw “tegenstander”. Uw tegenstander ziet dat als haar kracht, niet als iets beschamends.” Het is beschamend voor degenen die streven naar eenheid. Dat geldt idd niet voor atheïsten.
3 maart 2009 om 11:31
“Het is beschamend voor degenen die streven naar eenheid.” Hoe kijkt u dan aan tegen christenen met andere opvattingen dan de uwe die ook naar eenheid streven, maar principieel uw opvattingen niet willen overnemen?
3 maart 2009 om 11:42
Ik ben bewust van mijn opvattingen als een van velen en ga met anderen erover in gesprek in plaats ervan te doen alsof ik gelijk heb. Mijn opvattingen mogen te alle tijden bijgesteld worden indien er rede voor is. Verschil van mening hoeft niet te leiden tot verdeeldheid, maar hoe jij je opstelt in het geven en uitleven van je mening wel.
3 maart 2009 om 13:05
U heeft mij nergens het tegendeel horen beweren, net als ik staat u kennelijk open voor discussie met andersdenkenden, anders was u dit blog niet begonnen, neem ik aan. Wat is er verkeerd aan de beleefde en open manier waarop ik mij in de discussie opstel?
Als verschil van mening (wel of geen transsubstantiatie, wel of geen vrouwen in het ambt, bijbel letterlijk nemen of interpreteren, wel of geen heiligenverering etc. etc.) niet hoeft te leiden tot verdeeldheid, waar is die volgens u beschamende verdeeldheid onder christenen dan wél in terug te vinden?
3 maart 2009 om 13:31
“Wat is er verkeerd aan de beleefde en open manier waarop ik mij in de discussie opstel?” Voor de duidelijkheid: ik verwees naar christenen onder elkaar en niet naar uw manier.
Wat ik ermee bedoel is wanneer in de toekomst er steeds meer discussies (met namen vooral in de media) zijn over dingen als bijvoorbeeld evolutie vs. schepping het kan blijken hoe verschillend christenen niet allemaal kunnen denken. Wanneer de meeste van hen (daar ga ik dan vanuit) hun mening brengen als geloofsfeit of zich afkeurend opstellen tegenover de mening van een medechristen lijkt het christendom verdeeld te zijn terwijl we juist zouden moeten streven naar eenheid. Er zijn al genoeg scheuringen plaatsgevonden in het verleden. Daarbij komt het ook belachelijk over wanneer we elkaar (christenen onder elkaar) lopen tegen te spreken terwijl we juist zeggen te geloven in een algemene waarheid.
.
Wat christenen te vaak al gedaan hebben is te leven vanuit hun persoonlijke opvattingen en die als eerste te stellen in hun levens in plaats van de liefde van Jezus en de genade van God in het besef dat we allemaal juist redding nodig hadden omdat we onze eigen weg zochten in plaats van die van God.
“is de opvatting dat God niet bestaat dan niet ook een geloof?”
Aangezien het bestaan van een god nooit bewezen is en er zeker geen bewijzen voor een specifieke god zijn is het niet zozeer een geloof maar een rationele gedachte.
Maar dat heeft toch hetzelfde rationele geldigheid als iemand die zegt dat hij God in zijn/haar leven heeft ervaren en dat daarom God bestaat hoewel er wetenschappelijk gezien geen bewijs of tegenbewijs gevonden kan worden?
2 maart 2009 om 19:24
Iets baseren op eigen ervaring is juist geen teken van rationalisme.
3 maart 2009 om 10:08
Maar jij claimt dat het rationeel is te zeggen omdat er geen bewijst voor of tegen God is, bestaat Hij niet. Pas als er bewijs tegen het bestaan van God is is het rationeel te zeggen dat God niet bestaat.
3 maart 2009 om 10:20
Dat claimt Tapeworm helemaal niet. Omdat de aanwijzingen dat er geen god bestaat sterker zijn dan de aanwijzingen dat er wel een god bestaat, is het rationeel om ervan uit te gaan dat er geen god bestaat. Dat is heel wat anders dan beweren dat er geen god bestaat.
3 maart 2009 om 10:24
Waarop baseer je die claim?
3 maart 2009 om 11:04
U denkt kennelijk nog steeds dat wanneer iemand zegt dat er bewijs voor noch tegen het bestaan van een god is, resulteert in de bewering dat er geen god bestaat. Ik probeer alleen maar duidelijk te maken dat niet-gelovigen zo zwartwit niet denken.
3 maart 2009 om 11:14
Dat is duidelijk. Bedankt
Ik wist niet van het bestaan van dat soort websites. Maar ik zal er toch eens rondkijken. Er zijn toch soms ook wel intelligente mensen die niet in de Heer geloven. Daar moeten ze toch een reden voor hebben lijkt me.
Inderdaad. Intelligentie is ook meestal niet de basis van waarom men wel of niet geloven, hoewel er gelovigen en ongelovigen zijn die dat weleens claimen.
2 maart 2009 om 19:29
Er is een negatieve correlatie tussen intelligentie en religie (hoe intelligenter mensen zijn, hoe minder zij geneigd zijn te geloven in een god), maar dit zegt inderdaad niets over de basis (of zelfs iets over individuele personen wat dat betreft).
Als ik jou was zou ik eerst maar eens naar school gaan om een beetje normaal te leren schrijven ipv. bidden. Dat kan nog best wel eens van pas komen als je het wil maken op de interwebs.
Ik heb een ugurk. Dat kan jij niet bewijzen. Geloof jij wel of niet dat ik een ugurk heb? Volgens jouw definitie ben jij in beide gevallen een gelovige. Want je bent dan of een ugurkist of een augurkist.
3 maart 2009 om 10:09
Juist
3 maart 2009 om 10:14
Wat ben ik dan? De hele ugurk-augurkdiscussie boeit me niet. Ben ik dan een heiden of ben ik toch ook een gelovige maar dan in de categorie overig?
3 maart 2009 om 10:23
Ik weet niet wat jij je voorstelt bij “gelovige” en ik tracht niet je te stoppen in een gelovige categorie. Ik wil alleen de notie doorbreken dat wanneer iemand zegt dat God niet bestaat het de waarheid is en geen geloof. Zonder bewijzen kun je alleen maar bewijzen dat er geen wetenschappelijke bewijs gevonden is voor het wel of niet bestaan van God.
3 maart 2009 om 11:07
Precies! Zeggen dat God wel bestaat is evenmin de waarheid.
Zowel het bestaan als net niet bestaan van iets als een god valt niet te bewijzen.
De mensheid kent of heeft vele goden gekend.
V.w.b. het christendom valt of staat god met de bijbel.
Zodra men mij kan overtuigen van de onfeilbaarheid van de bijbel zal ik het bestaan van een god heroverwegen.
Tot die tijd doe ik het wel zonder.
3 maart 2009 om 11:16
De bijbel is geschreven door mensen en gaat over God. Geïnspireerd, noemen ze dat. God is onfeilbaar, mensen wel. En wij doen vaak domme dingen, ook met de bijbel.
3 maart 2009 om 11:24
God onfeilbaar?? De wens is de vader van de gedachte;-))
3 maart 2009 om 11:25
Nou ja, hoe het ook mag zijn. Ik vertrouw erop.
4 maart 2009 om 23:19
Ik zal eerst geloof even definieren:
Het geloof legt de grondslag voor alles waarop we hopen, het overtuigt ons van de waarheid van wat we niet zien… …Door geloof komen we tot het inzicht dat de wereld door het woord van God geordend is, dat dus het zichtbare is ontstaan uit het niet-zichtbare. (Hebreeën 11:1&3)
Geloof/God heeft niet de pretentie een empirische waarheid te zijn (de waarheid van dat wat we zien). Maar een waarheid die we niet kunnen zien. Ik zal je dus ook nooit ‘rationeel-empirisch’ kunnen bewijzen dat God bestaat.
Staat de tandenfee daarmee op hetzelfde niveau als God? Nee, het verschil is dat vele miljoenen mensen in God geloven. Ook dit is geen Godsbewijs (ad populus) maar wel een waardevolle getuigenis die het onderzoeken waard is!
Het afwijzen van het niet-bewijsbare als onkenbaar (en onwaar) is kort door de bocht en je doet er jezelf tekort mee. Elke atheïst (behalve nihilisten misschien) zal ook onbewijsbare principes gebruiken op zoek naar een persoonlijke waarheid in het betekenis geven van zijn leven.
Dat iets onbewijsbaar is betekent niet dat het niet de moeite waard is om te onderzoeken!!!
5 maart 2009 om 0:14
Dus als een handjevol mensen in iets geloven dat niet te bewijzen valt zijn ze bijgelovig, maar als miljoenen dat doen is het ineens een waardevolle getuigenis?
Logica heb ik ook gehad: uit het feit dat alle zwanen die je tot nu toe hebt gezien wit zijn, kan je niet concluderen dat zwarte zwanen niet bestaan.
Het probleem is dan ook niet de bewijsbaarheid van het bestaan van een god in het algemeen, het probleem is het gebrekkige bewijs voor het bestaan van een god zoals voorgesteld door de godsbeelden van de (in dit geval) abrahamistische godsdiensten.
5 maart 2009 om 8:34
Yep, Dat Keizer constantijn de christendom gebruikte als politieke gereedschapje pakte op sommige gebieden goed uit en op andere gebieden slecht uit. Het christendom werd synoniem met nationaliteit en macht en dat is nou juist tegenstrijdig met een hele boel dingen in ons geloof. En nu is er weer het contrast tussen het verleden en het feit dat dingen in europa anders zijn voor het christendom. Sommige christenen moeten er nog achter komen.
7 maart 2009 om 16:09
@Iris,
Ik zeg nota bene zelf dat het geen Godsbewijs is (ad populum, inductie).
Ik beweer alleen dat er iets is als een “niet bewijsbare” waarheid en als miljoenen mensen die waarheid beweren te kennen en het hun leven veranderd, dan is dat een waardevolle getuigenis.
8 maart 2009 om 14:44
@ Jean Kool:
Dat het het onderzoeken op hoger niveau waard is, zoals michelin ook al zei, daar ben ik het mee eens. Maar als miljoenen mensen ergens achteraan hollen zie ik dat eerder als waarschuwing dan als waardevolle getuigenis. Het geeft te denken dat het christendom aanhang verliest in de ontwikkelde, westerse landen en groeit in onderontwikkelde landen waar bijgeloof al jaren hoogtij viert, Afrikaanse landen bijvoorbeeld.
9 maart 2009 om 10:14
Er is veel mis binnen het christendom, omdat christenen veel te vaak op zichzelf vertrouwden dan op God. Er is in de naam van God (maar eigenlijk in de naam van macht) verschrikkelijke dingen gedaan. Een waardevol getuigenis is het zeker, maar ik kan alleen spreken voor mezelf en wat ik doe met mijn geloof, helaas. Je hebt het over bijgeloof, maar ik denk dat geloof geloof is en dat termen als bijgeloof, sekten en ketterij vanuit de christelijke hegemonie komt die alles dat anders is als anders, en dus niet goed, wilden definiëren (niet dat ik vind dat die geloven ook van de waarheid getuigen). Wat wil ik hiermee zeggen? Ik denk dat ik wil zeggen dat je mijn getuigenis moet zien als de mijne en ik begrijp je scepsis.
5 maart 2009 om 20:15
daar geloof in iets groters de mens eigen lijkt te zijn, is het absoluut het onderzoeken waard. maar gezien de diversiteit van waarin mensen geloven, lijkt onderzoek op een hoger niveau vruchtbaarder te zijn. bv. psychologie en neurologie.
nb: dit gaat over de vraag waarom mensen geloven, niet direct over het verhaaltje dat we ieder voor onszelf verzinnen.
GOD IS DOOD!
3 maart 2009 om 21:21
Lucifer zou dat wel zeggen, maar hij weet dat het niet waar is.
God?
God met een dikke penis!
wat betreft atheisme: het is geen geloof, maar daar ben je al genoeg over doorgezaagd. atheisme is een positie op slechts 1 punt: is er bewijs voor het bestaan van een god? er is geen atheistische gedachtengang, net zo min als dat er een linkshandige gedachtengang is. je hoeft dus niet bang te zijn voor georganiseerd atheisme.
wat je wel merkt is dat de ideeen waar de atheistische positie een onderdeel van is, duidelijker te horen zijn. bv. duidelijker scheiding van kerk en staat en beindiging van de bevoorrechtte positie van religie. hopelijk ten overvloede: atheisme en de evolutietheorie hebben niets met elkaar te maken.
wat je ook merkt is dat door alle aandacht gelovigen met de billen bloot moeten. wat geloof je nou eigenlijk? daar komt alle eo-heisa ook vandaan. dit is hun eigen probleem. als je geloof niet tegen kritische vragen kan, wat is het dan waard?
ik vind je oproep aan christenen om buiten de media te bljven dan ook een laffe. en het kenschetsen van atheisten als ‘tegenstanders’ demagogisch.
“Ik wil alleen de notie doorbreken dat wanneer iemand zegt dat God niet bestaat het de waarheid is en geen geloof”…
wees gerust, dat zegt geen enkele atheist. weten dat iets niet bestaat is niet mogelijk. alleen voor gekken. wat atheisten op zij hoogst doen is leven met de veronderstelling dat god niet bestaat. zoals jij waarschijnlijk leeft met de veronderstelling dat kabouters niet bestaan. maar dat is niet hetzelfde als beweren dat god niet bestaat.
6 maart 2009 om 12:38
“ik vind je oproep aan christenen om buiten de media te bljven dan ook een laffe” Zo’n oproep heb ik niet gemaakt.
“het kenschetsen van atheisten als ‘tegenstanders’ demagogisch.” Zoveel atheïsten zoveel soorten. Net omdat u zich niet inzet tegen mijn geloof of beledigend doet tegenover mij is het niet zo dat anderen dat niet doen. Ik maak van alles mee, helaas. Met “tegenstander” doel ik ook niet alle atheïsten over één kam te scheren. Het verwijst naar een georganiseerde tegenstander. Als u dat niet bent dan hoort u er ook niet bij.
Ik dacht dat internet alleen bedoeld was voor blote tieten. Althans, dat is mij verteld?!?
Zozo, wat een verhitte discussie zeg. Ik sluit me aan bij Jean dat “geloven dat God niet bestaat” net zo goed een geloof is. Ik sluit me bij Iris aan dat het geen religie is.
@Iris
In plaats van discussies te voeren wie er nou gelijk heeft zou het naar mijns inziens zinvoller zijn te proberen van elkaars visie te leren. Jean heeft het lef de discussie aan te gaan, en komt met scherpe antwoorden; geef ‘m die ruimte! Hij heeft een andere visie, maar zeker visie!
Dat de macht van het christendom z’n sporen na heeft gelaten in onze cultuur is niet de schuld van de christenen van nu, en die machtspositie is niet meer als zodanig aanwezig. Je kunt de Duiters van deze generatie ook niet langer verantwoordelijk stellen voor de 2e wereldoorlog. Sterker nog, het merendeel van die oude generatie heeft de oorlog ook nooit gesteund; machthebbers laten nou eenmaal schade na ten koste van een bevolking of groepering. Ik snap dan ook niet goed waarom je dat aanhaalt.
Ik kan me vinden in je ideeën, al zie ik de dingen misschien iets minder zwart-wit. Ik vind de bekeringsdrang van een aanzienlijk deel van de christenen ook mateloos irritant en ik heb me op dit blog ook al eens uitgelaten (overmatig negatief moet ik erbij zeggen) over artikelen die ik totaal niet vond getuigen van enige visie. Uiteindelijk wordt je er alleen maar zelf chagrijnig van en kom je op discriminatie niveau uit.
Ik vind het idee dat God een persoonlijkheid buiten onszelf is net zo verwerpelijk als dat er geen God zou zijn en houdt er zelf een holistische levensvisie op na. Toch maakt het uitgangspunt weinig uit, want je zult met je definitie van God toch een werkelijkheid moeten creëren die je zelf als logisch acht. (Tenzij het je allemaal niks kan schelen en je er gewoon niet over nadenkt). Jean en ik kwamen na een lange discussie in een ander artikel (geen idee hoe ik die link weer naar boven tover. ((Jean?! artikel over geboden geloof ik)) vanuit compleet verschillende standpunten toch nog op een overeenstemmende visie.
7 maart 2009 om 15:32
Je bedoelde deze? :http://christendom.blog.nl/algemeen/2009/02/01/relatiegebod-no-4#respond
Beweren dat atheïsme een geloof is, is hetzelfde als beweren dat kaalheid een haarkleur is.
Aangezien de term “geloof” steeds anders wordt begrepen dan wat ik bedoel (verschillende begrippenkaders) zal ik het maar zo definiëren. Het is een geloofsovertuiging. Dus geen religie, maar een overtuiging.
Juist, alleen agnosticisme is geen geloof. (wat niet wil zeggen dat agnosten niet binnen andere gebieden kunnen ‘geloven’)